Nietolerancja laktozy i alergia na białka mleka mają różne przyczyny, choć obie ujawniają się po mleku. W nietolerancji organizm nie trawi w pełni laktozy, czyli cukru mlecznego, bo ma za mało enzymu laktazy. W alergii układ odpornościowy reaguje na białka mleka. Przy nietolerancji znaczenie ma więc ilość laktozy w posiłku, a przy alergii reakcję może wywołać nawet mała ilość mleka. Mleko bez laktozy nadal zawiera białka mleka.
Objawy obu zaburzeń częściowo się pokrywają, bo ból brzucha i biegunka mogą towarzyszyć jednemu i drugiemu. Które z nich występuje u konkretnej osoby, ustala lekarz.
Nietolerancja laktozy, czyli niedobór enzymu trawiącego cukier mleczny
Nietolerancja laktozy wynika z małej aktywności albo braku laktazy, czyli enzymu, który w jelicie rozkłada laktozę na glukozę i galaktozę. Gdy laktazy brakuje, niestrawiona laktoza przechodzi do jelita grubego, gdzie rozkładają ją bakterie. Powstają przy tym między innymi wodór i dwutlenek węgla, a skutkiem mogą być ból brzucha, wzdęcia, gazy i biegunka. Tak opisuje ten mechanizm Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) w opinii naukowej z 2010 roku.
Pierwotny niedobór laktazy jest według EFSA uwarunkowany genetycznie i stanowi zwykły etap rozwoju. U większości grup etnicznych aktywność enzymu spada niedługo po odstawieniu od piersi. Nie u wszystkich osób słabo trawiących laktozę pojawiają się jednak objawy. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ) podaje, że nietolerancję laktozy często obserwuje się też przy chorobach jelit, między innymi przy zespole jelita drażliwego.
Alergia na białka mleka, czyli reakcja układu odpornościowego
Alergia na białka mleka jest alergią pokarmową, a więc nieprawidłową reakcją układu odpornościowego na składnik żywności, tutaj na białko, a nie na cukier. NCEŻ podaje, że reakcję alergiczną może wywołać nawet mała ilość pokarmu. Wśród objawów alergii pokarmowej NCEŻ wymienia, obok bólu brzucha, biegunki i wymiotów, zmiany skórne, na przykład pokrzywkę, oraz objawy ze strony układu oddechowego, takie jak kaszel i katar. Najcięższą postacią reakcji jest wstrząs anafilaktyczny.
Alergia na białka mleka krowiego należy do najczęściej spotykanych alergii pokarmowych u dzieci. Według NCEŻ dotyczy 2–3% niemowląt, a u połowy dzieci mija przed 8. rokiem życia. EFSA zaznacza wprost, że nietolerancji laktozy nie należy mylić z nietolerancją białek mleka ani z alergią na nie.
Różnice między nietolerancją laktozy a alergią na białka mleka w zestawieniu
Nietolerancja laktozy i alergia na białka mleka różnią się składnikiem, mechanizmem, objawami i znaczeniem zjedzonej ilości. Zestawienie pokazuje typowy obraz obu zaburzeń i nie służy do samodzielnego rozpoznania.
| Cecha | Nietolerancja laktozy | Alergia na białka mleka |
|---|---|---|
| Składnik mleka | laktoza, czyli cukier mleczny | białka mleka, do których należą kazeiny i białka serwatki |
| Mechanizm | niedobór laktazy, enzymu trawiącego laktozę | reakcja układu odpornościowego |
| Opisywane objawy | ból brzucha, wzdęcia, gazy, biegunka | objawy z przewodu pokarmowego, skórne i oddechowe, w najcięższej postaci wstrząs anafilaktyczny |
| Znaczenie ilości | tolerowana ilość laktozy różni się między osobami, a większość dobrze znosi niewielkie ilości | reakcję może wywołać nawet mała ilość |
| Produkt mleczny „bez laktozy” | może zastąpić zwykły produkt mleczny | nadal zawiera białka mleka |
Ile laktozy tolerują osoby z nietolerancją laktozy według EFSA
Jednego progu laktozy dla wszystkich osób z nietolerancją laktozy według EFSA wyznaczyć się nie da, bo indywidualna tolerancja jest bardzo zróżnicowana. W opinii z 2010 roku panel ocenił, że zdecydowana większość osób z zaburzonym trawieniem laktozy toleruje do 12 g laktozy w pojedynczej dawce. Objawy wtedy nie występują albo są niewielkie. Większe ilości mogą być tolerowane, gdy są rozłożone na cały dzień. U niektórych osób objawy opisywano jednak po spożyciu mniej niż 6 g laktozy.
Opinia przelicza 12 g laktozy na około 240 ml mleka. W przywołanym przez panel przeglądzie badań taką dawkę tolerowano lepiej, gdy spożywano ją z posiłkiem, a pojedyncze dawki 24 g zwykle wywoływały wyraźne objawy. Dane o dzieciach panel ocenił jako niewystarczające.
NCEŻ dodaje, że produkty mleczne różnią się zawartością laktozy. Fermentowane, takie jak jogurt naturalny, kefir czy maślanka, mogą być lepiej tolerowane niż mleko, a najmniej laktozy spośród produktów mlecznych mają sery podpuszczkowe. Wszystkie te wartości dotyczą nietolerancji laktozy. Nie można ich przenosić na alergię na białka mleka, w której reakcję może wywołać nawet mała ilość pokarmu.
Co oznacza „bez laktozy” na etykiecie i dlaczego nie oznacza „bez białek mleka”
Napis „bez laktozy” informuje o cukrze, a nie o białkach mleka. NCEŻ opisuje produkty bezlaktozowe jako takie, w których laktozę rozłożono na glukozę i galaktozę, przez co mleko bez laktozy jest słodsze od zwykłego. W materiale o diecie bezmlecznej u dzieci NCEŻ zaznacza, że mleko bezlaktozowe mimo obniżonej zawartości laktozy zawiera białka mleka krowiego w niezmienionej postaci.
Samo określenie nie ma osobnej definicji w przepisach o żywności ogólnego spożycia. Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) podaje, że ani prawo unijne, ani krajowe nie określa szczegółowych wymagań dla takich oznaczeń, a ich stosowanie jest dobrowolne. Według GIS dla takich produktów należy przyjąć wartość 0,01% laktozy, czyli 10 mg w 100 g produktu, równą granicy oznaczalności metody enzymatycznej.
Informacja o mleku jako alergenie znajduje się w innym miejscu etykiety, czyli w wykazie składników. Załącznik II do rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 wymienia „mleko i produkty pochodne (łącznie z laktozą)” wśród składników, których nazwę trzeba w wykazie wyróżnić. To samo rozporządzenie pozwala określać kazeiny, kazeiniany i białka serwatki wspólną nazwą „białka mleka”. Każda z tych nazw w składzie wskazuje więc na białko pochodzące z mleka. NCEŻ zwraca też uwagę, że przy alergii na białka mleka krowiego problemu nie rozwiązuje zamiana na mleko kozie, bo białka mleka koziego i owczego mają budowę podobną do białek mleka krowiego.
Co różnica między nietolerancją laktozy a alergią na białka mleka zmienia przy stole
Przy nietolerancji laktozy liczy się ilość cukru mlecznego w posiłku, a przy alergii na białka mleka sama obecność mleka w składzie. Osoba z nietolerancją laktozy nie musi według NCEŻ rezygnować ze wszystkich produktów mlecznych. W grę wchodzą produkty mleczne bez laktozy, sery podpuszczkowe i masło, które naturalnie zawierają niewiele laktozy, a u części osób także jogurt czy kefir.
Na produktach bez laktozy można też oprzeć gotowy jadłospis. Do takich jadłospisów należy dieta Lactose Free wrocławskiej firmy TIM Catering, w której według opisu standardowe produkty mleczne zastąpiono odpowiednikami bez laktozy albo roślinnymi zamiennikami. Obejmuje 5 posiłków dziennie w kalorycznościach od 1200 do 2750 kcal, a opis kieruje ją do osób z nietolerancją laktozy.
Przy alergii na białka mleka dieta bez laktozy nie rozwiązuje problemu. Jadłospis, w którym zostają bezlaktozowe produkty mleczne, jest pozbawiony cukru mlecznego, a nie białek mleka. Wynika to z samego mechanizmu i dotyczy każdej diety bez laktozy, niezależnie od tego, kto ją przygotowuje. Dieta bez laktozy nie jest więc dietą dla osób z alergią na białka mleka.
NCEŻ podaje w materiale o alergii pokarmowej u dzieci, że podstawą leczenia jest dieta eliminacyjna, czyli wykluczająca alergen. Przy alergii na białka mleka krowiego wyklucza ona mleko i produkty mleczne, a mleko bywa też dodawane do pieczywa czy wędlin.
Wapń w diecie przy nietolerancji laktozy i alergii na białka mleka
Wapń wymaga uwagi przy obu zaburzeniach, bo mleko i jego przetwory są według Norm żywienia dla populacji Polski z 2024 roku najbogatszym źródłem dobrze przyswajalnego wapnia. Zalecane spożycie wynosi w Normach 1000 mg na dobę dla kobiet w wieku 19–50 lat i mężczyzn w wieku 19–65 lat, a w starszych grupach wiekowych 1200 mg.
Przy nietolerancji laktozy źródłem wapnia mogą pozostać produkty mleczne bez laktozy. EFSA oceniła, że ich spożywanie nie powinno mieć negatywnych skutków żywieniowych, o ile od zwykłych produktów mlecznych różnią się wyłącznie zawartością laktozy. Osoby, które nabiał znacznie ograniczają albo wykluczają, także w wersji bez laktozy, mogą według NCEŻ spożywać za mało wapnia. Wśród innych źródeł tego składnika NCEŻ wymienia:
- tofu, fasolę i ciecierzycę,
- migdały, mak i sezam,
- suszone figi i morele,
- komosę ryżową,
- produkty wzbogacane w wapń, w tym napoje roślinne.
Poza zawartością wapnia znaczenie ma jego przyswajalność. Normy zwracają uwagę, że z wielu produktów roślinnych wapń jest słabo przyswajalny z powodu kwasu szczawiowego albo fitynowego. Znaczące ilości wapnia zawierają natomiast konserwy rybne jedzone z ośćmi. W tabeli NCEŻ napój sojowy wzbogacony w wapń ma go 123 mg w 100 g, niewzbogacony 25 mg, a mleko o zawartości 2% tłuszczu 118 mg.
Rozpoznanie nietolerancji laktozy i alergii na białka mleka należy do lekarza
Same objawy nie wystarczają do rozpoznania nietolerancji laktozy. EFSA przytacza badanie, w którym 353 osoby same rozpoznały u siebie nietolerancję laktozy. Wodorowy test oddechowy potwierdził zaburzone trawienie laktozy u 164 z nich, czyli u 46,3%. Zgłaszane objawy opinia nazywa wysoce zawodnym narzędziem. NCEŻ podaje, że w diagnostyce nietolerancji laktozy najczęściej wykorzystuje się właśnie wodorowy test oddechowy.
W materiale o alergii pokarmowej u dzieci NCEŻ podaje, że o leczeniu, w tym o diecie eliminacyjnej i czasie jej trwania, decyduje lekarz, pediatra albo alergolog. Przestrzega też rodziców przed wprowadzaniem takiej diety na własną rękę, bo nieuzasadniona eliminacja może prowadzić do niedoborów składników odżywczych. Stosowanie diety bez laktozy z innych powodów niż nietolerancja laktozy NCEŻ uznaje za nieuzasadnione.
Na etykiecie i w jadłospisie przy nietolerancji laktozy sprawdza się ilość laktozy, a przy alergii na białka mleka obecność białek mleka, których napis „bez laktozy” nie dotyczy. Z którym z tych zaburzeń ma się do czynienia, rozstrzyga rozpoznanie lekarskie.
Artykuł sponsorowany
